ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രംSree Padmanabhaswamy Temple

പഴയ തിരുവനന്തപുരത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്താണ് ശ്രീ പത്മനാഭസ്വാമി ക്ഷേത്രം. ‘തിരു-അനന്ത-പുരം’ – അനന്തന്റെ പുണ്യനഗരം – എന്ന നഗരനാമം തന്നെ ഇവിടത്തെ ഭഗവാനിൽ നിന്നാണ്. അനന്തന്റെ മേൽ യോഗനിദ്രയിൽ ശയിക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുവാണ് പ്രതിഷ്ഠ. വിഗ്രഹത്തിന് അത്രയും നീളമുള്ളതിനാൽ മൂന്ന് വാതിലുകളിലൂടെയാണ് ദർശനം: തിരുമുഖം, നാഭിയിൽ നിന്നുയരുന്ന താമരയിലെ ബ്രഹ്മാവോടുകൂടിയ മധ്യഭാഗം, തിരുപാദങ്ങൾ. വൈഷ്ണവ ആചാര്യന്മാർ പാടിപ്പുകഴ്ത്തിയ 108 ദിവ്യദേശങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്.

പത്മതീർത്ഥക്കുളത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ഏഴുനില ഗോപുരമാണ് മിക്ക സന്ദർശകരുടെയും മനസ്സിൽ പതിയുന്ന ചിത്രം. അകത്ത് നീണ്ട കൽമണ്ഡപങ്ങളും വിളക്കുനിരകളും തിടുക്കമില്ലാത്ത പൂജാക്രമവും ഇതിനെ കേരളത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രൗഢമായ ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാക്കുന്നു. വസ്ത്രധാരണത്തിലും പ്രവേശനത്തിലും കർശന നിബന്ധനകളുള്ളതിനാൽ പോകും മുമ്പ് സന്ദർശക വിവരങ്ങൾ വായിക്കുന്നത് നല്ലതാണ്.

Sree Padmanabhaswamy Temple stands at the heart of old Thiruvananthapuram, and the city takes its name from the Lord here – Thiru-Anantha-puram, the town of the sacred serpent Anantha. Mahavishnu lies in yogic sleep on the coils of Anantha, and the idol is so long that devotees see him through three doors: the face, the middle of the body with Brahma rising on a lotus from his navel, and the holy feet. It is one of the 108 Divya Desams praised by the Vaishnava saints.

The seven-tiered gopuram reflected in the Padmatheertham pond is the picture most visitors take home. Inside, long stone corridors, rows of oil lamps and an unhurried rhythm of poojas make it one of the grandest temples in Kerala. The rules on dress and entry are strict, so it is worth reading the visitor information before you go.

വില്വമംഗലം സ്വാമിയാരുമായി (ചില പാഠങ്ങളിൽ ദിവാകര മുനി) ബന്ധപ്പെട്ടതാണ് ഏറ്റവും പ്രചാരമുള്ള ഐതിഹ്യം. ഒരു കുസൃതിക്കുട്ടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂജ ആവർത്തിച്ച് തടസ്സപ്പെടുത്തിയെന്നും ശാസിച്ചപ്പോൾ അനന്തൻകാട്ടിലേക്ക് ഓടി ഒരു വലിയ ഇലുപ്പമരത്തിൽ മറഞ്ഞുവെന്നുമാണ് കഥ. ആ മരം നിലംപതിച്ചപ്പോൾ അനന്തന്റെ മേൽ ശയിക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുവിനെ സ്വാമിയാർ കണ്ടു – മുഴുവൻ രൂപവും കണ്ണിലൊതുങ്ങാത്തത്ര വലുപ്പത്തിൽ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാർത്ഥന കേട്ട് ഭഗവാൻ രൂപം ചുരുക്കി; അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നും മൂന്ന് വാതിലുകളിലൂടെ ദർശനം എന്ന് ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു.

ഇന്നത്തെ കെട്ടിടങ്ങളേക്കാൾ എത്രയോ പഴക്കമുണ്ട് ക്ഷേത്രത്തിന്: ഒമ്പതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ആഴ്വാർ സന്ന്യാസിയായ നമ്മാഴ്വാർ പത്മനാഭനെ സ്തുതിച്ച് പാടിയിട്ടുണ്ട്; നൂറ്റാണ്ടുകളായി തിരുവിതാംകൂർ രാജകുടുംബവുമായി ക്ഷേത്രം ഇഴചേർന്നിരിക്കുന്നു. 1730-കളിൽ അനിഴം തിരുനാൾ മാർത്താണ്ഡവർമ്മ മഹാരാജാവ് ക്ഷേത്രം പുതുക്കിപ്പണിതു. ഗണ്ഡകീനദിയിൽ നിന്നുള്ള പന്തീരായിരത്തോളം സാളഗ്രാമങ്ങൾ കൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച് കടുശർക്കരയോഗം പൂശിയ വിഗ്രഹം 1731-ൽ പുനഃപ്രതിഷ്ഠിച്ചു; ഒറ്റക്കല്ലിൽ തീർത്ത ഒറ്റക്കൽമണ്ഡപം ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിൽ സ്ഥാപിച്ചു. 1750-ൽ ‘തൃപ്പടിദാനം’ വഴി മഹാരാജാവ് രാജ്യം ശ്രീപത്മനാഭന് സമർപ്പിക്കുകയും തുടർന്ന് ‘പത്മനാഭദാസൻ’ ആയി ഭരിക്കുകയും ചെയ്തു.

ക്ഷേത്രമതിലിനുള്ളിൽ ഉഗ്രനരസിംഹമൂർത്തിയുടെ തെക്കേടം, സ്വന്തം കൊടിമരവും ആചാരങ്ങളുമുള്ള തിരുവമ്പാടി ശ്രീകൃഷ്ണ സന്നിധി, ഗണപതി, ശാസ്താവ്, ശ്രീരാമൻ, ഹനുമാൻ തുടങ്ങിയവരുടെ ശ്രീകോവിലുകൾ എന്നിവയുണ്ട്. മുന്നൂറ്റിയറുപത്തഞ്ചേകാൽ കൊത്തുപണിത്തൂണുകളിൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ശീവേലിപ്പുര എന്ന കൽഇടനാഴി പ്രധാന ശ്രീകോവിലുകളെ ചുറ്റിക്കിടക്കുന്നു.

ഭഗവാന്റെ വകയായ വസ്തുക്കൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന പഴയ നിലവറകളും (കല്ലറകൾ) ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്. 2011-ൽ സുപ്രീം കോടതി നിർദേശപ്രകാരം അവയിൽ ചിലത് തുറന്ന് ഉള്ളടക്കം രേഖപ്പെടുത്തി; ‘ബി നിലവറ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഒന്ന് തുറന്നിട്ടില്ല. 2020 ജൂലൈയിൽ മുൻ തിരുവിതാംകൂർ രാജകുടുംബത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത അവകാശങ്ങൾ സുപ്രീം കോടതി ശരിവെച്ചു; ഇപ്പോൾ തിരുവനന്തപുരം ജില്ലാ ജഡ്ജി അധ്യക്ഷനായ ഭരണസമിതിയാണ് ക്ഷേത്രഭരണം മേൽനോട്ടം വഹിക്കുന്നത്.

The legend most often told is that of the sage Vilwamangalam (some versions name Divakara Muni). The story goes that a mischievous child kept disturbing his worship and, when scolded, ran off into the forest of Ananthankadu and vanished into a great illuppa tree. The tree fell, and the sage saw Vishnu lying on Anantha, so vast that he could not take in the whole form. At his prayer the Lord became smaller – and that, devotees say, is why he is still seen through three doors.

The temple is far older than its present buildings: the Tamil saint Nammalvar sang of Padmanabha in the 9th century, and the shrine has been bound up with the Travancore royal family for centuries. In the 1730s King Anizham Thirunal Marthanda Varma rebuilt it. The idol, made of about twelve thousand saligrama stones from the Gandaki river and covered with a special katusarkara mixture, was consecrated anew in 1731, and the Ottakkal Mandapam – a platform cut from a single slab of granite – was placed before the shrine. In 1750, in the act known as Thrippadidanam, the king dedicated his kingdom to Padmanabha and ruled thereafter as Padmanabhadasa, the Lord's servant.

Inside the walls are the shrine of Ugra Narasimha (Thekkedom) and the Thiruvambadi Sree Krishna shrine, which keeps its own flagstaff and rites, along with shrines of Ganapathi, Sastha, Sree Rama, Hanuman and others. A great stone corridor, the Sreebalippura, resting on 365 and a quarter carved pillars, runs around the main shrines.

The temple also has several old underground vaults (kallaras) in which articles belonging to the deity are kept. In 2011, on the Supreme Court's orders, some of them were opened and their contents documented; one, known as Vault B, has not been opened. In July 2020 the Supreme Court upheld the traditional rights of the former Travancore royal family, and the temple's administration is now overseen by an Administrative Committee chaired by the Thiruvananthapuram District Judge.